Wat wil China?

In China zijn plannen om een ‘sociaal kredietsysteem’ in te voeren. Binnen dit systeem krijgt iedere inwoner publiekelijk een score op basis van zijn moreel, politiek en financieel gedrag. In de Zuid-Chinese stad Shenzhen verschijn je met naam en toenaam op een groot scherm naast een stoplicht als je door rood loopt. Na 5 keer kom je op een openbare zwarte lijst. Als je op onderdelen slecht scoort, dan volgen er ook sancties. Heb je schulden? Dan mag je niet meer vliegen, niet meer met de hogesnelheidstrein en niet meer naar het buitenland. Gedrag wordt beoordeeld op basis van zoveel mogelijk data. Het gaat zelfs zo ver, dat je je ID-bewijs moet laten zien als je een treinkaartje wilt kopen. Wat je buitenshuis doet (te zien en te horen op camera- en geluidsopnames in openbare ruimtes), wat je doet op internet en in de toekomst zelfs wat je in je telefoongesprekken zegt, weegt mee voor het toekennen en afpakken van individuele kredietpunten.

Wat is hier zo erg aan?

Het meest voor de hand liggende punt, privacy, ga ik hier verder niet bespreken. Iedereen voelt haarfijn aan dat die hier met voeten wordt getreden. Voor mij geldt de onderliggende sociaal-politieke filosofie en de ethiek als groter bezwaar. De overheid legt hier een beeld op van de ideale burger waaraan  iedereen moet voldoen. Wat als dat beeld voor deze mensen helemaal niet aansluit bij de manier waarop ze willen leven? Dit systeem pakt mensen elke keuzevrijheid af. Ik ben zelf nogal van de regeltjes, zoals het een echte jurist betaamt. Maar een land waar iedereen uit angst alleen maar sociaal wenselijk reageert? Het lijkt me verschrikkelijk. Juist de mensen die niet in het hokje van ‘de ideale burger’ passen geven de samenleving kleur!

Maar dit levert toch gewenst gedrag op?

Dit systeem druist in tegen alle kennis uit de gedragspsychologie. Als je wilt dat mensen hun gedrag aanpassen, moet je goed analyseren waarom en wanneer ze doen wat ze doen. Op basis daarvan kun je een plan maken om kleine dingen te veranderen, zodat ze hun gedrag uit eigen beweging bijsturen. Denk aan de vlieg die in de wc-pot wordt geschilderd om ervoor te zorgen dat mannen niet over de rand plassen maar op de vlieg richten . Dit is een goed voorbeeld van mensen intrinsiek motiveren: er wordt niets opgelegd, er wordt alleen verleid tot wenselijk gedrag. Het systeem in China werkt vanuit een externe ‘motivatie’, namelijk dreiging met straf. Bovendien kijkt dit systeem puur naar de feiten, niet naar de intentie. Laatst was ik getuige van een ernstig ongeluk. Ik liet mijn auto midden op de weg achter en rende naar het slachtoffer in de hoop hulp te kunnen bieden. Mijn auto vormde een obstakel op de weg, maar op dat moment telde een leven redden voor mij zwaarder. In China had ik dat niet kunnen doen, want het veroorzaken van een verkeersopstopping had me ongetwijfeld heel wat kredietpunten gekost!

Gaan we China achterna?

Dan zou ik nu al medelijden hebben met de arme ambtenaar die verantwoordelijk is voor de zwarte lijsten van door-het-rode-stoplicht-lopers in Amsterdam. Gelukkig kijken we in Nederland heel anders aan tegen de verhouding tussen inwoners en staat. Niet alle politieke partijen zitten op één lijn, maar gelukkig zijn we het over één ding wel eens: mensen hebben tot op zekere hoogte de vrijheid om op hun eigen manier het leven vorm te geven. Hoever die vrijheid gaat, daarover verschillen ze van mening. Maar behoed ons voor de samenleving die zo ver zou willen gaan als het sociaal kredietsysteem in China. In het artikel in het NRC vertelt een Chinese ambtenaar die voor een incassobureau van de overheid werkt dat het er door big data niet meer over gaat of iemand het eens is met de regering of niet. De feiten spreken immers voor zich. Uit de data blijkt gewoon wat iemand goed of verkeerd heeft gedaan, aldus deze Chinese ambtenaar. In Orwells 1984 en in China draait het uiteindelijk niet om het streven naar een betere samenleving door positieve gedragsbeïnvloeding op individuele basis, maar om sociale controle en macht. Ik ben een groot pleitbezorger van gedragskennis om mensen op een goede manier te stimuleren. Maar gedrag moet beoordeeld worden op feiten én omstandigheden én de individuele situatie. Die combinatie is cruciaal. Was ik doorgereden na het ongeluk dan had ik me naar Chinese begrippen aan de regels gehouden en mijn kredietpunten behouden. Maar in moreel opzicht zou ik de grote verliezer zijn geweest.

Geselecteerd op basis van dit onderwerp

Deel deze pagina