De Wet handhaving sociale zekerheid brengt per 1 januari 2027 wijzigingen aan in 17 socialezekerheidswetten, het Maatregelenbesluit en het Boetebesluit.
In twee blogs bespreek ik een aantal belangrijke wijzigingen voor de gemeentelijke uitvoeringspraktijk: in deze eerste blog gaat het over de wijzigingen in het maatregelenregime (Participatiewet en Maatregelenbesluit). In de tweede blog gaat het over de veranderingen rondom terugvordering en bestuurlijke boetes.
Wettelijk afwegingskader bij maatregelen
Om evenredig te handhaven introduceert het wetsvoorstel een wettelijk afwegingskader (artikel 18 lid 6 Pw). Voordat een gemeente een maatregel oplegt, moet zij met gebruik van het afwegingskader beoordelen welke reactie in het concrete geval passend is. De gemeente moet kijken naar:
- de ernst van de overtreding;
- de mate van verwijtbaarheid van de inwoner;
- de vraag of de overtreding mede het gevolg is van handelen of nalaten van de gemeente.
Hierdoor ontstaat meer ruimte voor maatwerk en hoeft niet iedere overtreding automatisch te leiden tot een verlaging van de uitkering.
Verschillende categorieën maatregelen
Om te bepalen of en zo ja welke sanctie opgelegd wordt, moet eerst duidelijk zijn welk type verplichting de inwoner niet of niet behoorlijk nakomt. Dit stel je vast vóór de eventuele toepassing van het afwegingskader.
Waar de verplichtingen staan, wordt gewijzigd. De geüniformeerde arbeidsverplichtingen uit artikel 18 Pw (oud) gaan deels verdwijnen en komen deels in het Maatregelenbesluit. De verplichtingen staan dan in:
- Maatregelenbesluit (Mb): Maatregelcategorie I, II en III (artikel 3,4 en 5 Mb);
- Participatiewet (Pw): Verplichting in verband met algemeen geaccepteerde arbeid (artikel 18 lid 4 Pw) en verplichting in verband met zeer ernstig misdragen (artikel 18 lid 5 Pw);
- Maatregelenverordening (Vo): Regels over tekortschietend besef.
Bij de eerste 3 categorieën in het Maatregelenbesluit en bij tekortschietend besef in de verordening, moet de gemeente het wettelijk afwegingskader gebruiken om tot een passend besluit te komen. Dat hoeft niet altijd een maatregel te zijn.
Voor de 2 verplichtingen in de Participatiewet blijft vanwege de ernst van de overtreding een maatregel het uitgangspunt
Meer mogelijkheden om af te stemmen op de situatie
Het wetsvoorstel biedt gemeenten verschillende instrumenten om passend te reageren op een overtreding. Zo kan de gemeente in sommige situaties volstaan met een schriftelijke waarschuwing (artikel 18 lid 2 Pw). Ook kan een gemeente onder voorwaarden afzien van een sanctie en kan er soms informeel worden afgedaan (artikel 2 lid 4 Maatregelenbesluit. Dit is mogelijk bij categorie I en II verplichtingen).
Ook kan een gemeente in bepaalde gevallen afzien van een sanctie. Bijvoorbeeld als het opleggen van een maatregel geen redelijk doel dient (artikel 18 lid 7 onder b Pw).
Casus: hoe werkt het wettelijk afwegingskader?
Anna (42) ontvangt een bijstandsuitkering. Samen met haar klantmanager heeft zij afgesproken dat zij een sollicitatietraining gaat volgen om haar kansen op werk te vergroten. De training maakt onderdeel uit van haar re-integratietraject. Zonder geldige reden verschijnt Anna meerdere keren niet bij de training. Ook reageert zij niet op verzoeken van de trajectbegeleider om contact op te nemen.
Welke verplichting komt Anna niet na?
Anna werkt niet mee aan een voorziening die gericht is op arbeidsinschakeling. Daarmee overtreedt zij een verplichting uit categorie III van artikel 5 Maatregelenbesluit socialezekerheidswetten.
Afwegingskader: is een maatregel passend en zo ja, welke?
Om te beoordelen of en zo ja welke maatregel passend is, doorloopt de klantmanager het wettelijk afwegingskader en onderzoekt:
- Wat is de ernst van de overtreding?
De overtreding belemmert het re-integratietraject van Anna. Daardoor wordt haar kans op arbeidsinschakeling kleiner. De overtreding heeft niet direct geleid tot een ten onrechte verstrekte uitkering. - Hoe verwijtbaar is het gedrag?
Uit het onderzoek van de klantmanager blijkt het gedrag volledig verwijtbaar. Anna had geen geldige redenen voor haar afwezigheid. En ze reageerde ook niet op verzoeken om contact op te nemen. - Heeft de gemeente zelf een rol gespeeld?
De gemeente heeft Anna op tijd geïnformeerd over de training, de afspraken duidelijk vastgelegd en haar meerdere keren benaderd toen zij niet verscheen. De gemeente heeft niet bijgedragen aan het ontstaan van de overtreding.
Naast het afwegingskader onderzoekt de klantmanager ook of er sprake is van een vergissing van Anna (artikel 18 lid 8 Pw) en als er een maatregel wordt opgelegd, of deze een redelijk doel heeft (art. 18 lid 7 onder b Pw). De klantmanager beoordeelt na deze afweging of een sanctie passend is en zo ja, of dat een schriftelijke waarschuwing of een maatregel is.
Gezien de herhaalde afwezigheid, het uitblijven van contact en de volledige verwijtbaarheid van het gedrag, is een sanctie opleggen mogelijk. In dit geval ligt een maatregel meer voor de hand dan een waarschuwing. De gemeente stelt vervolgens de hoogte en duur van de maatregel vast.
Wat betekent de wetswijziging voor gemeenten?
Gemeenten moeten hun werkprocessen aanpassen aan de nieuwe wetgeving. De toepassing van het wettelijk afwegingskader vraagt om duidelijke werkinstructies en een consistente uitvoeringspraktijk.
Ook is aanpassing van de maatregelenverordening nodig. Alleen de maatregel wegens tekortschietend besef en enkele procedurele onderwerpen blijven daarin geregeld.
En gemeenten kunnen keuzes maken in beleid. Bijvoorbeeld over de wijze waarop met recidive wordt omgegaan en wanneer een waarschuwing passend is.
Hoe nu verder?
Op 2 juli 2026 heeft de Tweede Kamer ingestemd met het wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid. De behandeling in de Eerste Kamer moet nog plaatsvinden. De beoogde invoeringsdatum is 1 januari 2027.
Wil je meer informatie over wat er wijzigt en wat er van gemeenten wordt verwacht? Lees dan de ‘Handreiking Handhaving door gemeenten’. De handreiking is geschreven in opdracht van en in samenwerking met VNG en het ministerie van SZW. Hierin staat de materie uitgewerkt, met besluitvormingsschema’s en praktische voorbeelden.
Wil je door onze experts meegenomen worden in het nieuwe wetsvoorstel? Tijdens de training Wetsvoorstel handhaving sociale zekerheid voor de Participatiewet krijg je inzicht in wat er verandert wanneer de wet in werking treedt en wat dit betekent voor de uitvoering.
