Betere schuldhulp? Kijk eerst naar jezelf

Goed beleid begint met begrip voor de mensen om wie het gaat. NVVK-directeur Ruud van den Tillaar wil de kwaliteit van de schuldhulpverlening naar een hoger niveau tillen. Maar hoe maak je beleid voor mensen met schulden als je zelf niet in de spreekkamer zit? Om die afstand te overbruggen, volgden hij en zijn medewerkers een training Praktische psychologie voor de spreekkamer van Stimulansz.

Ruud van den Tillaar is een rasverteller. Stoere kop, grote zwarte bril en een zuidelijke tongval. Elk woord dat hij uitspreekt klinkt bijna als een kanonschot. De zinnen rijgen zich moeiteloos aaneen. Door zijn lange staat van dienst in het sociaal domein, bij onder meer de Kredietbank Limburg en sinds enkele jaren bij de NVVK, kost het hem weinig moeite om duidelijk te maken waar het aan schort in de schuldhulpdienstverlening. Dat begint vaak al bij de organisatiecultuur. “Neem nu de Kredietbank”, zo zegt van den Tillaar, “Toen ik daar binnenkwam merkte ik dat veel medewerkers tegen de organisatie aankeken alsof ze bij een bank werkten, terwijl ik gesolliciteerd had op een functie bij een maatschappelijke instelling die mensen helpt met hun financiële problemen. Kredietbank is ook geen handig woord voor zo’n organisatie, het klinkt als een plek waar je snel geld kunt krijgen tegen een woekerrente. Daar gaat het dan al mis.” Het kwartje valt bij Van den Tillaar en hij gaat aan de slag met de medewerkers om de doelstellingen van de organisatie in lijn te brengen met de bedrijfscultuur binnen de Kredietbank.

NVVK in de spreekkamer

De opgedane inzichten neemt Van den Tillaar mee naar de NVVK, de brancheorganisatie van vrijwel alle schuldhulpverlenende organisaties in Nederland, waarvan hij sinds 2024 directeur is. De NVVK formuleert onder Van den Tillaar kwaliteitsstandaarden, waarbij de leden eens in de 3 jaar worden geaudit. Maar, zo meent hij, “De dingen die wij verzinnen vanuit het verenigingsbureau moeten wel kunnen landen in de spreekkamer. Je moet het besef hebben dat alles wat wij onze leden voorschrijven uiteindelijk terechtkomt bij mensen met financiële stress. Onze leden besteden zelf al best veel aandacht aan bijvoorbeeld stress-sensitieve dienstverlening. Dus is het niet meer dan vanzelfsprekend dat wij als verenigingsbureau, dat wat verder afstaat van de spreekkamer, ook op de hoogte blijven van de laatste psychologische inzichten. Dus meldde ik mijn team aan voor een training Praktische psychologie bij Stimulansz. Het mooie van zo’n training is dat het mes aan 2 kanten snijdt. Want de daar opgedane inzichten kunnen we enerzijds goed gebruiken voor ons werk, en tegelijkertijd krijg je een spiegel voorgehouden van je eigen gedrag op de werkvloer en richting collega’s. Onze medewerkers hebben natuurlijk niet de financiële stress van iemand in de schulden, maar ook werkstress doet van alles met je brein. Na de training zag ik dat er bij de medewerkers veel meer besef was van wat stress met je doet en wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Het kweekt daardoor meer begrip voor mensen met financiële problematiek en dat komt onze dienstverlening weer ten goede.”

Ons feilbare denken

Quirina Bosch van Hest is een van de trainers die voor de groep NVVK-medewerkers staat. Een iets andere uitdaging voor haar dit keer, want meestal traint zij uitvoerders bij gemeenten. Tijdens de training laat ze zien waar ons gedrag evolutionair vandaan komt en hoe automatische en bewuste denkprocessen ons gedrag beïnvloeden. Ze doet dat aan de hand van de wetenschappelijke theorie van psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniël Kahnemann: Ons feilbare denken. Thinking fast and slow. Kahnemann onderscheidt 2 cognitieve processen. Systeem 1 (Thinking fast) werkt automatisch, onbewust en snel met minimale inspanning. Systeem 2 (Thinking Slow) werkt bewuster en trager, en vraagt om mentale inspanning, zoals bij het oplossen van een complexe rekensom of het beheersen van impulsen. Bosch van Hest legt uit dat deze processen hulpverleners parten kunnen spelen bij het beoordelen van de persoon tegenover hen in de spreekkamer. “Systeem 1 zorgt ervoor dat je onmiddellijk je oordeel over iemand klaar hebt. De kunst is om dit te herkennen, het vooroordeel los te laten, en iemand met open blik en onbevangen tegemoet te treden. Het klinkt als een open deur, maar als je mensen respectvol behandelt, de juiste vragen stelt en professioneel nieuwsgierig bent, dan kom je een stuk verder. Natuurlijk is een onbevooroordeelde blik hebben soms best lastig”, beaamt Bosch van Hest, “zeker als mensen zich niet aan afspraken houden en bijvoorbeeld geld dat gereserveerd was voor de energierekening uitgeven aan een vakantie. Juist dan is het belangrijk om te beseffen wat langdurige schaarste en stress met het denken en handelen kunnen doen. Het helpt al als je weet dat kortetermijndenken exemplarisch is voor mensen die in zulke omstandigheden leven. De impulscontrole staat op een laag pitje.”

Autonomie

Van den Tillaar en Bosch van Hest zijn het erover eens: als je je dienstverlening wilt laten slagen, dan moet je mensen serieus nemen en zo veel mogelijk de regie over hun eigen leven geven. Dat aspect komt in de training dan ook uitgebreid aan bod. Tijdens de training bespreekt Bosch van Hest het ABC, de 3 basisbehoeften autonomie, betrokkenheid en competentie. Om mensen in beweging te krijgen, moet aan alle 3 de basisbehoeften worden voldaan. Van den Tillaar geeft aan dat de NVVK onlangs de behoefte aan autonomie heeft opgenomen in de visie van de NVVK. Dit vanuit de idee dat als de NVVK via haar leden mensen ondersteunt, zij dan ook moet kijken hoe men de autonomie van mensen zo lang mogelijk kan vasthouden en stimuleren. “Het is al lang niet meer zo dat schuldenaren de regie over hun financiële leven compleet kwijt zijn. Dat is achterhaald, maar het beeld is hardnekkig en schrikt veel mensen met financiële problemen af om hulp te zoeken. Dit ABC in de training is me echt bijgebleven. Het was voor mij een extra stimulans om dit aspect van onze visie opnieuw onder de aandacht te brengen bij de leden.”
Mensen de regie geven over hun leven hoeft lang niet altijd ingewikkeld te zijn blijkt uit het voorbeeld dat Van den Tillaar vervolgens geeft: “Stel, er komt een man in je spreekkamer met ontzettend dikke brillenglazen. Je vraagt aan die man, ‘welk beroep zou je willen uitoefenen’? En die man zegt: ‘piloot’. Tja, wat doe je dan? Je kunt dan zeggen, ‘luister, dat is niet zo handig met jouw ogen. Laten we naar een realistische oplossing kijken’. Maar je kunt ook zeggen, ‘goh, wat goed dat je dat wilt, ga zelf eens op onderzoek uit wat er nodig is om piloot te worden en kom dan volgende week terug’. Die persoon komt de week daarop terug en zegt dan: ‘nou ik heb gekeken, maar dat was niet zo handig van me want daarvoor heb ik te slechte ogen’. Vervolgens is hij meer ontvankelijk om te kijken naar wat wel past. Zo neem je iemand serieus in wat hij wil. Dat zijn heel simpele, pragmatische dingen.”

Politieke wil

Minder simpel is het laten doordringen van alle nieuwe inzichten in de schuldhulpverlening tot in de hoogste regionen. Het kortetermijndenken waar mensen met geldzorgen aan kunnen lijden, is ook de overheid niet vreemd. Ruud van den Tillaar kan zich er wild aan ergeren. “3 jaar geleden verscheen een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) van bijna 1.000 pagina’s gebaseerd op alle onderzoeken die de afgelopen 10 à 15 jaar zijn gedaan. Daar staan alle inzichten in. Het kabinet weet, op basis van dit IBO-rapport, heel goed wat er nodig is om mensen in de schuldhulp goed te helpen en te begeleiden”, zo stelt hij, “maar ze faciliteren het niet omdat in het huidige systeem van 4-jarige kabinetten het kortetermijngelddenken prevaleert boven de langetermijneffecten van een gezonde en duurzame samenleving.” En er even over nadenkend vult hij aan: “terwijl ik dit zo zeg, bedenk ik me, dat als je het beeld op het allerhoogste niveau schetst, de overheid misschien nog wel de grootste behoefte heeft aan deze training Praktische psychologie in de spreekkamer.” 

Tekst 
Cassandra Bosters 

Pagina delen op socials

Meer weten over dit onderwerp?

Quirina Bosch van Hest helpt je graag verder.

Nieuwsbrief Sociaal Domein

Binnen 5 minuten op de hoogte van de actuele ontwikkelingen in het sociaal domein? Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief. Met onder andere blogs van experts, interessante whitepapers en toelichting op wet- en regelgeving.

Anderen bekeken ook

Betere schuldhulp? Kijk eerst naar jezelf

Goed beleid begint met begrip voor de mensen om wie het gaat. NVVK-directeur Ruud van den Tillaar wil de kwaliteit van de schuldhulpverlening naar een hoger niveau tillen. Maar hoe maak je beleid voor mensen met schulden als je zelf niet in de spreekkamer zit? Om die afstand te overbruggen, volgden hij en zijn medewerkers een training Praktische psychologie voor de spreekkamer van Stimulansz.

Vakmanschap vraagt om onderhoud: zet jouw volgende stap in 2027

Het einde van het jaar is hét moment om vooruit te kijken. Welke ontwikkelingen komen eraan binnen jouw vakgebied? Waar wil jij je verder in ontwikkelen? En welke kennis of vaardigheden heb je nodig om ook in 2027 inwoners goed te kunnen ondersteunen? Ontdek de opleidingen van de Stimulansz Academie en maak werk van jouw ontwikkeling.

Effectief beleid is concreet beleid

De eerste stap in het maken van beleid is het analyseren van het probleem. Pas als je weet waar het vandaan komt, kun je een oplossing bedenken om het probleem te verhelpen. Hoe concreter je dat maakt, hoe effectiever de oplossing.