Beschrijf gewenst gedrag,…
Vaak wil je met beleid voor elkaar krijgen dat mensen ander gedrag vertonen. Dat lukt alleen als mensen de mogelijkheid hebben om dat gedrag te vertonen, de gelegenheid daartoe krijgen en als ze gemotiveerd zijn. Ontbreekt één van die drie, dan helpt beleid dat alleen op de andere twee onderdelen ziet weinig.
De vraag of mensen de mogelijkheid hebben om het gedrag te vertonen, hangt af van hun taalvaardigheden, digitale vaardigheden, denkvermogen, doenvermogen, de hoeveelheid stress waar ze mee te kampen hebben en hoeveel overzicht ze hebben over hun situatie. In hoeverre mensen in de gelegenheid zijn, hangt onder meer af van de vraag of er aanvraagformulieren zijn, of de termijnen ruim genoeg zijn, of ze vervoer hebben om op de plek van bestemming te komen en of ze bijvoorbeeld opvang hebben voor de kinderen. Gaat het om motivatie om het gedrag te vertonen dan kun je denken aan vertrouwen in de overheid, de sociale norm in hun directe omgeving, angst om fouten te maken, schaamte, en positieve of juist negatieve eerdere ervaringen.
Stel dat inwoners wijzigingen in hun inkomen niet doorgeven. Onderzoek naar de oorzaken van het niet doorgeven geven dan richting voor beleid. Weten ze wanneer iets een wijziging is (mogelijkheid), hebben ze DigiD om in te loggen voor het doorgeven van de wijzigingen (gelegenheid) en hebben ze er voldoende vertrouwen in dat de overheid hun gegevens correct verwerkt en ze niet in de problemen raken (motivatie)?
… ga uit van ongelijke uitgangsposities…
Als je weet waar het knelpunt zit (in mogelijkheid, gelegenheid of motivatie), dan is de vraag hoe je beleid kunt formuleren dat ertoe bijdraagt dit knelpunt op te lossen. In de praktijk gaat beleid vaak uit van gelijkheid voor iedereen in de vorm van dezelfde termijnen, dezelfde formulieren, dezelfde bewijsstukken en dezelfde verplichtingen. Dat is hoe het gelijkheidsbeginsel vaak wordt uitgelegd en ingevuld. Maar het gelijkheidsbeginsel houdt in, dat gelijke gevallen gelijk behandeld worden. En ongelijke gevallen dus ongelijk. Mensen verschillen onderling in hun digitale vaardigheden, overzicht, taalvaardigheden en netwerk om in te schakelen als het zelf niet lukt. En daarmee is er per definitie sprake van ongelijke gevallen. Dat betekent dat je in beleid rekening moet houden met ongelijke uitgangsposities en wat dat betekent voor de mogelijkheid van mensen om daadwerkelijk te krijgen wat ze nodig hebben.
Een behulpzame denkoefening is de sluier van onwetendheid van John Rawls. Stel dat je beleid moet maken zonder te weten welke positie je straks zelf inneemt. Je weet niet of je goed opgeleid bent of zonder diploma van school bent gekomen, of je digitaal vaardig bent, hoe je gezondheid is en of je financieel op eigen benen kunt staan. Welke regel zou je dan redelijk vinden?
Kijk hierbij niet alleen naar formele gelijkheid, maar ook naar feitelijke toegang. Beleid dat rechtvaardig wil zijn, vraagt niet alleen: geldt deze regel voor iedereen? Maar ook: kan iedereen redelijkerwijs aan deze regel voldoen? Zijn er groepen die door dit beleid meer risico lopen op fouten of uitsluiting?
…en houd rekening met psychologische basisbehoeften
Vanuit de zelfdeterminatietheorie weten we dat autonomie, betrokkenheid en competentie basisvoorwaarden zijn voor welbevinden, persoonlijke groei en zelfredzaamheid van mensen. Door daar in beleid rekening mee te houden, versterk je de kans dat mensen ook daadwerkelijk met je beleid uit de voeten kunnen.
Autonomie betekent, dat inwoners waar mogelijk regie houden en goed geïnformeerde keuzes kunnen maken. Dat kan collectief door een afvaardiging van inwoners te vragen om mee te denken over het beleid. Het kan ook individueel, door in het beleid rekening te houden met eigen regie door inwoners. Door niet alles dicht te timmeren, maar ruimte te houden in processen of oplossingsrichtingen, kom je aan de behoefte van autonomie tegemoet. Dat kan ook in kleine dingen zitten, door mensen de mogelijkheid te bieden om een aanvraag digitaal of juist op papier te doen of door ruimte te geven om een afspraak te plannen op een moment dat het de inwoner uitkomt.
Betrokkenheid betekent dat beleid verbinding mogelijk maakt. Dit kan verbinding zijn met professionals, met de buurt of door deel te nemen aan betekenisvolle activiteiten. Dat kan door een inloop in buurthuizen te organiseren waar inwoners professionals of buurtgenoten kunnen ontmoeten. Het kan door deelname aan activiteiten in de buurt te stimuleren. Door subsidie aan die organisaties, minimabeleid in de vorm van een bijdrage om mee te doen aan sport, cultuur of andere activiteiten of het faciliteren van buurtinitiatieven bijvoorbeeld.
Competentie betekent dat beleid mensen helpt vaardigheden, overzicht en vertrouwen op te bouwen. Dit versterkt op langere termijn hun zelfredzaamheid. Mensen zijn beter in staat problemen te analyseren, keuzes te maken en waar mogelijk zelf actie te ondernemen. Op korte termijn vraagt deze aanpak wel om een investering in tijd en geld. Een professional moet bijvoorbeeld ruimte krijgen om uitleg te geven, samen met iemand een plan te maken en vaardigheden te oefenen. Die investering kan later juist voorkomen dat problemen terugkeren of verder oplopen. Goed beleid neemt het probleem dus niet uitsluitend over, maar helpt mensen ook om het steeds meer zelf te kunnen.
Kortom, maak het concreet!
Door beleid te ontwerpen vanuit concrete vragen is de kans dat het effectief is veel groter. Maak een goede analyse van gedrag dat je anders zou willen zien, sta bewust stil bij de vraag of hetgeen je in beleid regelt niet alleen in theorie maar ook in de praktijk voor iedereen even toegankelijk is en zorg dat aan de psychologische basisbehoeften wordt voldaan.
