De reden: grote onvolkomenheden in de uitvoering van de Algemene bijstandswet door gemeenten. De accountant, de Algemene Rekenkamer, een Onderzoekscommissie van SZW (Commissie Van der Zwan) en een Subcommissie bijstand van de Tweede Kamer (Doelman-Pel) vielen over de minister heen. Het oplossend antwoord varieerde van haal de bijstandswet weg bij de gemeenten tot decentraliseer en kies voor een andere verantwoordelijkheidsverdeling. De uitkomst kent u.

Hoe is het nu?

Sinds 1996 is de minister alleen nog verantwoordelijk voor de werking van het gehele systeem van financiering, regelgeving en uitvoering. Dit betekent dat de minister inzicht dient te hebben in de hoogte van de uitgaven, de effectiviteit van het beleid en de rechtmatigheid van de uitvoering. Dit aldus de beschrijving uit 1996.

Na 1996 is vooral de toezichtfunctie van het Rijk verder teruggelegd bij de gemeente. Van individueel toezicht op het handelen van de gemeente is geen sprake. Slechts in uitzonderlijke gevallen bemoeit het Rijk zich met de uitvoering door een individuele gemeente. Dit gebeurt wanneer er sprake is van een ernstige tekortkoming in de rechtmatige uitvoering. Is dit vastgesteld dan kan een aanwijzing worden gegeven (artikel 76 van de Participatiewet). Dit instrument is voor het laatst in 2010 toegepast.

Onder het begrip ‘ernstige tekortkoming’ wordt in het algemeen een rechtmatigsheidstekortkoming verstaan die vanwege aard, intensiteit of duur een wettelijk verankerd fundament van de wet te zeer schaadt.

De praktijk

Hoe terughoudend Klijnsma haar verantwoordelijkheid voor het uitvoeringssysteem ziet, komt naar voren in antwoorden op Kamervragen op 10 november 2016. Het Kamerlid Karabulut vroeg om een toelichting waarom Klijnsma volhardt – ondanks signalen van de ombudsman – om geen aanwijzing te geven aan gemeenten die bijstandsgerechtigden van 27 jaar en ouder een zoekperiode opleggen. Dit is onmiskenbaar in strijd met de wet, maar dat is geen aanleiding voor ministerieel ingrijpen, aldus Klijnsma. Burgers moeten zich maar richten tot de rechter of tot het toezichthoudend orgaan, de gemeenteraad. Alleen als de inkomenswaarborg van de burger in het geding komt, bijvoorbeeld bij het ontbreken van een voorschotverlening, zou de situatie volgens Klijnsma anders kunnen liggen.

Als we in deze lijn doorredeneren zou een mildere toepassing van de kostendelersnorm, de tegenprestatie, de boeteregeling of vrijlatingsregelingen ook de fundamenten van de Participatiewet niet hoeven te raken. De vraag komt op of het aanvragen bij SZW van experimenteerruimte hiermee niet een wat overbodige activiteit wordt. De ruimte is er al. En als het beleid betreft dat gunstig uitpakt voor burgers valt hier goed mee te leven.

In het nadeel van burgers

Betreft het echter beleid dat burgers kan benadelen, dan wordt het toch opletten. De waarborg van een controlerende gemeenteraad is heel betrekkelijk, want ernstige tekortkomingen in de uitvoering kunnen juist voortkomen uit een bewuste aansturing door die gemeenteraad. Een voorbeeld hiervan zien we in een recente uitspraak van een rechter. In die zaak sluit een supergrote gemeente, haar inwoners boven de 27 jaar (bij verordening door de gemeenteraad) uit van de langdurigheidstoeslag. Dit is duidelijk in strijd met de toen geldende wet. De rechter maakte er korte metten mee.

Dit laatste voorbeeld roept – meer dan het eerste – de vraag op waarom de bewindspersoon hier niet ingreep. Een besluit dat onmiskenbaar in strijd is met de wet en veel uitkeringsgerechtigden heeft geschaad in hun inkomenswaarborg. Helaas was er toen geen alert Kamerlid dat de bewindspersoon hierover heeft bevraagd. Maar daar zou verantwoording niet van mogen afhangen. Belangrijke les uit 1993 was ook dat als er ministeriële verantwoordelijkheid is, systematisch verantwoording afleggen noodzakelijk is. Dan is er transparantie en is ook debat mogelijk. Nu blijft de vraag hangen of Klijnsma niet geïnformeerd was of van mening was dat hierin voor haar geen rol was weggelegd.

Zoekt u de laatste kennis en inzichten over de Participatiewet

Geselecteerd op basis van dit onderwerp

Deel deze pagina